دو روز پیش که بلیط پکن گرفتم، تاکید کردم که پرواز مستقیم باشه. آژانس گفت که پرواز راست و مستقیمه با هواپیمایی چین. خوشحال شدم که غیر از ایران ایر کم و بیش مرحوم پرواز مستقیم دیگه هم باز شد. بعد دیدم تقریبا همون روزهای پرواز ایران ایره! حالا دو روز دیگه میذاشتن که گردون زمین نمیشد. بعد تو اینترنت چک کردم. دیدم نوشته تهران به ارومچی. ای بابا، این ره که به ترکستان میره. دوباره زنگ زدم به آژانس. میگه نه مستقیمه، اینجا نوشته. حالا شاید اول میره پکن، بعد میره ارومچی!!! نمیدونم اونجا چی نوشته بود ولی نقشه میذاشتن بهتر بود. بهرحال پرواز حدود سه ساعتی بیشتر طول کشید و من هم اون آژانسچی رو خیلی دعا کردم!

ارومچی مرکز بزرگترین و غربی­ترین استان چینه که امروزه شین جیانگ میکن اما روزگاری در نقشه­های ما ترکستان شرقی بود. شهر دیگه همین استان کاشغره. دنیا کوچک شد. نه؟

هواپیما که در ارومچی نشست، مسیر تهران تا پکن حدودا نصف شد. حال تو ببین وسعت سرزمین چین رو. مسافر ایرانی که مطلقا نداشت. چند تا از همون­جا سوار کرد برای پکن. حالا شاید امیدوار باشن که ایرانیها اقتصاد اون جا رو بیشتر رونق بدن و بهرحال حساب کردن که اینها مسلمان هستن، زبانشون نزدیکتره و خب مسیر هم همینطور. آدم همون اول احساس آشنایی داره. ترکی (و یا بواقع ایغوری) رو به خط فارسی/عربی در کنار چینی و روسی نوشتن. من واقعا چندان کلمه ترکی آشنایی تشخیص ندادم. برخی کلمات عربی و غربی چرا مانند طعام، عیال و غیره که تائام و ائال و غیره نوشته شده و نشون از اون داره که مثل ترکیه، ریشه لغات فراموش شده و شکل دیگری گرفته. وقتی افسر پاسپورت رو گرفت با افتخار اسم رو درست تلفظ کرد. منم ذوق کردم و یادم رفت اینجا ترکیه نیست. از ماموره پرسیدم، آبی، باگاژ دیرکت پاکانا گدیور؟ اشاره کرد که برو، برو ادا درنیار.

البته از خاطر حزین مشوش، پستِ تر بیرون نمیاد ولی خب چه باید کرد که به قول مولانا، این قَدَر هم گر نگویم ای سَنَد، شیشه دل از ضعیفی بشکند.

اول صبح پیامی از پکن داشتم که بله، دولت چین صدور ویزای کار را برای کشورهای خاور میانه، بنا به ملاحظات امنیتی، تا برگزاری بازیهای المپیک متوقف کرده­است. اگه مشعل المپیک به ایران نیاد، دودش که میاد. 

تلفن را برداشتم تا ببینم قصه چیه تا چه گلی (۱) به سر بگیرم. صدا خراب بود. از اینور الو، از اونور هلو. یو هیر می، و تکرار بر تکرار. همکارم میگفت نمیدونم چرا صدا نمیاد. عجب کم هوشیه. چطور نمیدونی؟ آخه ببین از کجا زنگ میزنم. خلاصه همون رو تکرار کرد که بله دستور دولتیه و این یعنی ختم کلام و یا فصل الخطاب در عالم سیاست ایران.

فکر کنم منو برق گرفته بود که برق دفتر رفت. تمام دانش و بینش ما هم که در خورجین کامپیوتر است. کاری جز بالا پایین شدن در طول و عرض اتاق برنیامد. فکر کردم چه کار کنم. ویزای شخصی داشتم. بروم؟ خانه و خانواده را چه کنم؟ بمانم؟ قرارداد را چه کنم؟ کار را چه کنم؟ خودم را چه کنم؟ قرار شد بروم ولی در دل تکرار کردم که:

عاقبت تو رفت خواهی ناتمام

کارهاات ابتر و نان تو خام...

بعد فکر کردم که خب این مشکل را چطور با همکاران اروپایی مطرح کنم؟ این رفت و آمد مداوم، به جای اقامت در چین. بهتر دیدم که با همه سختی، آه و زاری نکنم. چه لطفی دارد که بگویم این دولت بدذات و توطئه اندیش چین، در این ساکن مرز پرگهر خطر دیده است. مصیبت سه میشود، خسران مایه و شماتت همسایه و این اشاره که از من ایرانی توقعی جدی نداشته باشید.  

در این خصوص گفتنی زیادست. از مشکلات کار، اقامت، مسافرت، بانک و پرداخت هزینه ها، بیمه و درمان و موارد دیگر که من از نام وطن در این سفر ختن و دیگر سفرها دیدم و جای گفتن ندارد جز همین قَدَر که گر نگویم ای سند (۲) شیشه دل از ضعیفی بشکند...

۱- معلوم است دیگر، منظور گِل است و تصریح ضرورت ندارد اگرچه ضرر هم ندارد. دکتر زرّین کوب در "در جستجوی تصوف" آورده بود که شبلی گُلی به حلاج مصلوب انداخت که دردش برای حلاج بسیار بیش از سنگهایی بود که دیگران میزدند. در یکی از معدود برخوردهایی که با دکتر داشتم پرسیدم که به ظاهر گِل درست باشد، تاکید کرد که نه پسر جان. همان گُل است و من هنوز از حیرت آن گُل در گِل مانده ام. تصریح خوب است اگرچه با تبیین همراه نباشد!

فردا که روز پنجم از ماه پنجم قمری چینی و مصادف با عید قایق اژدها در چین است، برای چند روزی به ایران برمیگردم. این سفر برایم یک ناکامی کامل بود... 

قایق اژدها را دیده­اید. آن قایق­های باریک با سرهای اژدهاگونه و پارو­زنان نشسته به ردیف و آن طبال پرشور که بر سر قایق تیم را تشویق و تهییج میکند. اینجا هم عیدی طبل، جز زخم و چوب نیست.

حکایت این عید چینی را در منابع مختلف و با روایتهای متفاوت آورده­اند. مختصر آن که شاعری به نام چو یوان از ایالت جو به مقام وزارت در دولت میرسد اما به ناگهان مورد قهر و غضب امپراطور قرار گرفته و تبعید میشود و در این "دولت فقر" عموم اشعارش را می­سراید. در نهایت از سر دلتنگی به رودخانه "می لو" رفته، "نحو" را فراموش و "محو" را برمی­گزیند (278 پیش از میلاد). برخی هم این غرق خودخواسته را ناشی از اندوه تصرف پایتخت دولت جو توسط دولت چین دانسته­اند (اینها بیشتر انگیزه سیاسی داشته­اند تا بعد مسئله تبت را پیش بکشند!).

به هرحال ماهیگیران با قایق­هایشان به رودخانه رفته و سعی میکنند با تطمیع و تهدید (اول غذا و بعد سر و صدا) ماهی­ها را از خوردن شاعر برحذر دارند. ولی ماهی اگه از آب هم سیر بشه، از شاعر نمیگذره. چند سال باید بگذرد تا همچو شاعری به دست ماهیها بیفتد؟

چینی ها این روز را عید میگیرند. کتاب اشعار چو یوان و دیگر شعرای باستانی چین را باز می­کنند و میگویند:

ای چو یوان جویی، امروز مرا جویی، باشد که به نیکویی، از بخت خوشم گویی الی آخر !!

من البته شعرهایش را نخوانده­ام ولی مرگش که شاعرانه­تر از همتای ایرانی خود صابر ادیب بود که به فرمان اتسز خوارزمشاه به جیحون افکنده شد.

بعید نیست که شکل اژدهای قایق و طبل زنی ریشه در این قصه تاریخی داشته باشد. این غذای دلمه مانند "زون زی" هم هست که مخصوص این عید است و آن روزگار به ماهی­ها دادند تا شاعر را نخورند و آنها هم گوش نکردند و ایرانیهای شاعر دوست هم از این رو ماهی را غذای شب عید خود کردند. این هم تبادلات فرهنگی دو ملت. از تبادلات دیگر همین تعطیلی هاست. چین عیده، ایران یک هفته تعطیله...

امشب از حضرت مولانا فالی طلب کردم. لطفی کرد به صد انواع عتاب آلوده که:

خویشتن رسوا مکن در شهر چین!

عاقلی جو، خویش از وی در مچین..

گفتم آخر، نه تو گفتی هر که ترسد مر ورا ایمن کنند؟ گفت:

نه به هند است ایمن و نه در خُتَن

برای اطلاع شما و ثبت خودم (۱) بگویم که سه شبی از عمر را در نانجینگ بودم تا روی چون ماه مشتری را ببینم، اما این یکی عجیب مریخی بود و خون­ریز خو. از قضا !! سوالاتی هم میکرد که من جواب درستی نداشتم، اونم بعد مقدمه چینی همکاران چینی که بله ایشان استادند و از اروپا ! آمده­اند تا پیش ما بمانند و اصلا لقای ایشان جواب هر سوال است. این روزها حال من اینه دیگه. گریه کنید ثوابه. فکر کردم لب جویی بجویم، رفتم لب یانگ تسه!

در مورد نانجینگ، واقع در دلتای جنوبی یانگ تسه گفتنی زیاد است ولی من که نباید همه رو بگم. اینکه در لغت به معنی پایتخت جنوبی است در مقابل بیجینگ به معنی پایتخت شمالی و نقشی که در تمامی ادوار تاریخی چین، عهد فئودالی، سلطنت و جمهوری داشته (اطلاع دقیقتر ار این هم میشه؟) و اینکه تا چند سال پیش و شاید هم هنوز، تایوان آن را پایتخت رسمی خود میدانست و غیره (۲) اما چشم من، مانند هامون مهرجویی، همیشه نگران فاجعه است.

این شهری است که مصداق شعر حافظ است. کلاه دلکش تاج سلطانی را برای سده­ها به سر داشت اما ترک سر هم کرد. ژاپنی­ها که امروزه به لطف طبع و حسن ادب شهره عالمند، هفتاد سال پیش که قدم به این شهر کم حریف و پر نگار گذاشتند نه هزار و ده هزار که سیصد هزار را، عموما از سر تفریح، کشتند و تصور آنچه بر بتان چینی رفت و شرح آن را نوشته­اند سخت هست و نیست.

بگذریم. .. کیست که پیغام من به سوی ایران برد؟

۱- for your information and my record! را من زیاد به کار میگیرم وقتی میخواهم گزارشی بدهم که ارزش چندانی ندارد جز پر کردن عریضه!

۲- وقتی هم میخواهم به مطلبی اشاره کنم که از آن جز نامی نمیدانم، میگویم "و غیره"!

باید کانال را عوض کرد. دوباره یاد بم می­افتم و غمی که از آوار سقفها سنگین­تر بود. پدری که رفت و رفت تا در گوشه­ای دوقلوهایش را خاک کرد. مادری که در آن شب یخبندان توان نداشت تا برای آن بچه خسته مونده بخواند که "چیزی به صبح نمونده" و همه آن گلپونه­ها که سحر را ندیدند. بله در زندگی دردهایی است و برای من، این دردها از همه واقعی­تر بوده­اند.

نمیدانم آنها که بسادگی از جنگ سخن میگویند، از تحریمها، از آشوبها و در آن برون­شویی میجویند چه می­اندیشند. با حجم درد چه می­کنند؟ همین مرگ و نقص و بیماری و گرسنگی و خشونت و غیره. آنها که میگویند "بدتر از این نمیشود" و از قضا همیشه شده و ما با این دو چشم سر دیده ایم. بدتر آنست که همین امنیت نباشد، که آلودگی فراگیر شود، که درمان دردهای همین بدن، و نه آن خوره­های روح، پیدا نشود. که کودکان سو تغذیه بگیرند. که فساد و خشونت همه­گیر شود. روابط اجتماعی گسیخته شود و اینکه غم نان تا احترام و آبرو را با خود نبرد نگذرد و هیچ کدام اینها نیست که در همسایگی ما نیست...

همیشه بدتری هم هست.

...

این روزها زلزله چین بحث روزه. نوار تصاویر زلزله یکسره در تمامی شبکه­ها دور میزنه که همه اش یادآور بم و اون روزهای تیره است.

دوشنبه که روز اول کاری من بود سه دقیقه سکوت اعلام کردن. همکاران چینی گفتن باید به سمت غرب ایستاد ولی غرب پیدا نشد! همه رعایت کردن از جمله من و رییس سوئدی که تنها غیر چینی دفتر بودیم.

در خصوص تلویزیون، روشهای دولت و مقامات چینی هم میتوان نوشت ولی مهم نیست. کیف کودکان رو از تو مدرسه میکشن بیرون میذارن کنار هم، میگم که این شبیخون بلا باز چه بود ای ساقی...

این روزها این مصرع رو زیاد زمزمه میکنم اگرچه با اصرار خودم به این بلده کبیره غریبه اومدم. گیر کردم. "شما که غریبه نیستید" یک کم هم ترسیدم. بعد تکرار می­کنم که نه، "من از خوفی نیارم پای کم" ولی میدونم که کارم با شعر به سامان نمیرسه.

چند روزی هست رسیدم پکن. کار رو شروع کردم. آغاز پایان نباشه خوبه. ساده نیست...